Iasachtaí tosaíochta
Is éard is iasacht tosaíochta ann ná iasacht a thugann fostóir d'fhostaí nó d'iarfhostaí, nó dá gcéile. Tagann sé chun cinn sa chás go bhfuil an ráta úis a chuirtear i bhfeidhm ar an iasacht i mbliain níos ísle ná an ráta sonraithe. Socraíonn an Roinn Airgeadais an ráta sonraithe.
Is sochar comhchineáil inchánach é iasacht tosaíochta. Tá an fostaí inmhuirir i leith an tsochair faoin gcóras Íoc Mar a Thuillir (ÍMAT) chun:
Má tá an fostóir i mbun gnó iasachtaí a dheonú don phobal, ní sochar comhchineáil é seo más rud é:
- go bhfuil an ráta a ghearrann an fostóir ar an bpobal níos ísle ná an ráta atá socraithe ag an Roinn Airgeadais
- agus
- gearrtar táille ar an bhfostaí ag an ráta céanna a ghearrann an fostóir ar an bpobal.
Ríomh an tsochair
Déileáiltear leis an sochar mar phá barúlach an fhostaí don bhliain chánach ábhartha. Ní mór don fhostóir Cáin Ioncaim, ÁSPC agus MSU a asbhaint ón phá barúlach seo.
Is é luach an tsochair an difríocht idir:
- an t-ús iarbhír a d'íoc an t-iasachtaí i mbliain
- agus
- an ráta sonraithe don bhliain sin.
Léiríonn sé an t-ús a bheadh geartha, mura mbeadh aon nasc idir an dá pháirtí.
Is féidir an t-ús a ghearrtar a ríomh ar:
- an iarmhéid atá ag laghdú
- nó
- meán-iarmhéid na bliana (an t-iarmhéid tosaigh móide an t-iarmhéid deiridh, roinnte ar a dó)
- agus
- an tréimhse a bhí an iasacht ar fáil an bhliain sin.
Má dhíscríobhann an fostóir an iasacht, éiríonn an méid a díscríobhadh de bheith mar shuim inchánach sa bhliain a dhíscríobhtar é.
Rátaí sonraithe
|
Rátaí reatha arna sonrú ag an Roinn Airgeadais
|
|
Iasachtaí tithíochta cáilitheacha
|
4%
|
|
Gach iasacht eile
|
13.5%
|
Céard is iasacht tithíochta cáilitheach ann?
Iasacht a úsáideann fostaí chun áit chónaithe a cheannach, a dheisiú, a fhorbairt, a fheabhsú a úsáideann na nithe seo a leanas:
- an fostaí
- iar-chéile nó páirtnéir sibhialta (nó scartha) de chuid an fhostaí
- nó
- gaol cleithiúnach leis an bhfostaí nach n-íocann cíos leis an bhfostaí.
Más iasacht tithíochta cáilitheach í an iasacht, ní mór don fhostóir ráiteas sínithe a fháil ón bhfostaí a dheimhníonn é sin.
- Sampla 1
Fuair Evie iasacht tosaíochta do phríomháit chónaithe de €20,000 in 2025 nach n-íocann sí aon ús ina leith. Is é 4% an ráta úis sonraithe ar iasachtaí tithíochta cáilitheacha in 2025.
Suim inmhuirir i leith cánach do 2025
| Méid na hiasachta | Ráta sonraithe | Ríomh | Suim inmhuirir |
|---|
| €20,000 |
4% |
€20,000 x 0.04 |
€800 |
Tabhair do d'aire
Is féidir le hiasacht a úsáideann an fostaí chun iasacht réadmhaoine a íoc a bheith ina iasacht tithíochta cáilitheach freisin.
- Sampla 2
I rith na bliana 2025 tá iasacht saor ó ús de €10,000 ag duine aonair nach bhfuil le haghaidh príomháit chónaithe. Féadtar an tsuim, a bheadh íoctha ag an ráta sonraithe, a ríomh mar seo a leanas:
Suim inmhuirir i leith cánach do 2025
| Méid na hiasachta | Ráta sonraithe | Ríomh | Suim inmhuirir |
|---|
| €10,000 |
13.5%
|
10,000 x 0.135 |
€1,350 |
- Sampla 3
Fuair Peadar iasacht tosaíochta de €40,000 in 2025. D'eisigh a fhostóir an iasacht chun a chur ar chumas Peadar carr a cheannach. Íocadh ús 5% ar an iasacht in 2025. Níor dearnadh aon aisíocaíocht chaipitil.
Suim inmhuirir i leith cánach do 2025
| Méid na hiasachta | Ráta sonraithe | Ríomh | Suim inmhuirir |
|---|
| €40,000 |
8.5%
(13.5% – 5%)
|
€40,000 x 0.085 |
€3,400 |
Ráta ar neamhthuilleamaí
Is féidir le fostóirí ráta níos ísle ná an ráta sonraithe a úsáid nuair a bhaineann a ngnó le hiasachtaí tithíochta a sholáthar. Féadfaidh fostóirí úsáid a bhaint as an ráta a ghearrfadh siad ar a gcustaiméirí de ghnáth ar iasacht tithíochta (an ráta 'neamhthuilleamaí'). Ní mór an iasacht a chur ar fáil don fhostaí:
- chun áit chónaithe a cheannach
- ar feadh téarma sonraithe blianta
- agus
- ag ráta seasta úis (arna shocrú ag ráta ar neamhthuilleamaí).